“Xınalıq" Dövlət Tarix-Memarlıq və Etnoqrafiya Qoruğu

QORUQ HAQQINDA

“Xınalıq" Dövlət Tarix Memarlıq və Etnoqrafiya Qoruğu mədəniyyət və turizm əhəmiyyətli tarix, mədəniyyət, memarlıq, arxeoloji, etnoqrafik, numizmatik və digər abidələrin yerləşdiyi dövlət tərəfindən mühafizə edilən ərazidir. 

"Xınalıq" Dövlət Tarix Memarlıq və Etnoqrafiya Qoruğunun əsas fəaliyyət istiqamətləri qoruq ərazisində dövlət nəzarətini həyata keçirmək, tarix və mədəniyyət abidələrinin mühafizəsini və toxunulmazlığını, eləcə də qoruğun inkişafını təmin etmək, təbii landşaftı qoruyub saxlamaqdır. 

Qubanın 60 km-liyində yerləşən Xınalıq dünyanın ən yüksək yaşayış məntəqələrindən biridir – bu kənd dəniz səviyyəsindən 2300 metrədək  yüksəklikdə yerləşir. Kənd qədim tarixə malikdir.  

KƏNDİN TARİXİ

Kəndin adının yaranması ilə bağlı bir neçə versiya var. Belə hesab olunur ki, Günəş çıxdıqda kəndi əhatə edən dağ xına rənginə boyandığından, kəndə Xınalıq adı verilib. Digər versiya kəndin adının yalnız burada bitən və xına rəngində olan bir bitkinin adından yaranması ilə bağlıdır. Bəzi fərziyyələrə əsasən, Xınalıq adı ilə XI əsrin Albaniyasındakı Xeno (Xena, Xeni) şəhərinin adı  arasında əlaqə var. Hazırda  bu şəhərin qalıqları Rusiyanın Dağıstan tərəfində Azərbaycanla sərhəddə yerləşir.

Xınalıq yer adına ilk dəfə XV(1457-1459) əsrdə Mahmud Əl Xinaluqinin “Şirvan və Dağıstan hadisələri“ əlyazmasında rast gəlinir. Mahmud özünə Xınalıqlı təxəllüsünü götürmüşdür. Bu da Xınalıq adından istifadə olunan ilk yazılı mənbədir.

Maraqlıdır ki, yerli sakinlər  Xınalığa öz dillərində Kətiş deyirlər. Xınalığın sakinləri ənənəvi həyat tərzini qoruyub saxlamışlar. Toy, yas və digər mərasimlər, bir nəsildən digərinə miras qalan ayinlərlə ciddi şəkildə keçirilir.

Tarixçilər Xınalıq kəndinin eramızdan əvvəl salındığını ehtimal edirlər. Hətta kənd haqqında məlumatlara Strabon və Plininin əsərlərində rast gəlmək olar.

Xınalıq ərazisində ilkin məskunlaşmaya aid faktlar erkən tunc dövrünə (e.ə IV minilliyin sonu) aiddir. 2010-2012-ci illərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində burada “Zangar (Xınalıq)” adlı qədim yaşayış məskəni aşkar edilib. 

VIII əsrdə Xınalıqlılar Dərbənd hakimi Hişamın qardaşı Abu Müslüm vasitəsilə İslam dinini qəbul edirlər. Bu ərazidə ən qədim məscid də məhz Xınalıqda elə Abu Müslümün əmri əsasında tikilib. XII – XVIII əsrlərdə bu ərazilərdə çoxlu türbələr və məscidlər inşa edilib. 

MEMARLIQ VƏ ETNOQRAFİYA ABİDƏLƏRİ

Xınalıqda kəndin müxtəlif inkişaf mərhələlərinə aid arxeoloji və etnoqrafik materiallar, xalçalar, gil və mis qablar, daş kitabələr, kitablar və daha bir çox əşyalar var. XII əsr məscidi, XV əsr məscidi və bir neçə qədim qəbiristanlıq kimi tarixi yerlər var. 

Xınalıqdakı memarlıq abidələri arasında məscidlərin xüsusi yeri var. Kəndin ən yüksək yerində Cümə məscidi yerləşir. Bundan başqa, kənddə Şeyx Salbuz məscidi, Əbu Müslüm Cümə məscidi, Cabbar baba piri, İsrafil baba türbə-məscidi, Möhüc baba piri, Xıdır Nəbi piri və Qüllə pirləri vardır. Pirə Comərd türbə-məscidi var. Ümumilikdə Xınalıq ərazisində 31 türbə və ziyarətgah var. 

Bundan başqa qayalıqda, içərisində bulaq çağlayan bir mağara var. Mağaradakı bulaqdan saxsı boru vasitəsilə həyətlərə və kəndin mərkəzi meydanına su çəkilib. 
Xınalığın ətrafındakı sərt qayalıqlarda qədim qəbiristanlığın qalıqları var. Bu qəbristanlıqdakı 5 pilləli daş qəbirlər onun tarixinin çox qədimlərə gedib çıxdığını təsdiqləyir. 

XINALIQ KƏNDİNİN ÖZƏLLİKLƏRİ 

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən, hətta dünyanın müxtəlif ölkələrindən Xınalığı görməyə gələnlərin sayı artır.

Təmiz havasına görə Xınalıq həm də uzunömürlülər məskəni hesab edilir.

Xınalıq öz dili olan yeganə kənddir. Bu dilin bənzərinə heç yerdə rast gəlmək mümkün deyil. 
Xınalığın öz dili olduğu kimi, özünəməxsus folkloru — dastanları, rəvayətləri, nağılları, bayatıları, tapmacaları da var.

Digər maraqlı fakt - burada evləri bir-birinə çox yaxın inşa edirlər. Ərazi dağlıq olduğundan, çox zaman bir evin qapısı o biri evin damına açılır. Binaların belə tikilməsi şaxtalı-çovğunlu günlərdə mənzillərin soyuqdan mühafizəsi üçün əhəmiyyətlidir.

Avqust ayı Xınalıqda bal mövsümünün başlanğıcı qeyd edir. Yerli bal unudulmaz dadı və iyi ilə fərqlənir. Yerli insanlar deyirlər ki, Xınalıq balı bir çox xəstəliklərin müalicəsi üçün vasitədir. Payızda isə sakinlər keçi əti mövsümünü xüsusi zövqlə qeyd edirlər.

BƏNZƏRSİZ TƏBİƏTİ

Bu məkanın özünəməxsus gözəlliyi var. Avropanın ən yüksək yaşayış məskənlərindən olan Xınalığın başının üstü, demək olar ki, ilboyu buzlaqlarla örtülü olur.

Xınalığın yayı sərin, qışı isə çox sərt keçir. İlin çox vaxtı Xınalığa getmək mümkün olmur. Çox zaman qar artıq payızda, sentyabr ayında yağmağa başlayır. 

Sərt hava şəraiti nəticəsində təkcə yol bağlanmır, həm də icmanın iqtisadi baxımdan əsas sütununu təşkil edən çobanlar qoyun-quzularını aşağı, daha isti ərazilərə köçürməli olurlar.

Kəndin ətrafında çox sayda bulaqlar və mağaralar var. Kənddən 14 km məsafədə isə Şah yaylağı yerləşir. Xınalıqdan 7 kilometr məsafədə olan Tufandağın ətəyində 3500 metr hündürlüyündə 3 müxtəlif göl yerləşir. 
Xınalıq 2001-ci ildə “Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri”, 2007-ci ildə isə Dünya Abidələr Fondunun siyahısına daxil edilmişdir.
 

Xəbərlərə abunə olun